Ιφιγένεια εν Αυλίδι: Σκηνοθετική πρόταση

Ευριπίδη Ιφιγένεια εν Αυλίδι

Πρόταση για θεατρική παράσταση από το Φανταστικό Θέατρο

Μετάφραση: Μαρία Γερολέμου, Χρυσάνθη Δημητρίου, Μαρία Παύλου

Σκηνοθεσία: Μαγδαλένα Ζήρα

slide_324508_3096497_free

Photo credit: Charles Freger, courtesy of Yossi Milo Gallery, New York. 

Γιατί η Ιφιγένεια εν Αυλίδι

Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά όταν η Αθήνα βρισκόταν μια αναπνοή πριν την ήττα στον Πελοποννησιακό πόλεμο. Σύντομα ο “προδότης” Αλκιβιάδης επιστρέφει θριαμβευτής και οι ιδεολογίες καταρρέουν, με τη συνειδητοποίηση πως μια ολόκληρη γενιά πολέμησε και πέθανε για ένα ψέμα, για έναν ανήθικο πόλεμο. 

Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, ο Ευριπίδης επιλέγει να παρουσιάσει τους ήρωες της Ορέστειας και του Τρωικού πολέμου στην “αρχή τους”, λίγα χρόνια πριν τον Τρωικό πόλεμο: στην Αυλίδα, στο κατώφλι του θρύλου. 

Μήπως όμως αυτό που βλέπουμε δεν είναι η αρχή μιας ένδοξης εκστρατείας, αλλά ανθρωπάκια καθοδηγούμενα από το συμφέρον σε ποταπές συνδιαλλαγές; 

Έναν Αγαμέμνονα ανασφαλή και ανέντιμο, στην αρχή της πολιτικής καριέρας του, για χάρη της οποίας δεν τολμά να δυσαρεστήσει τη μάζα; Ένα Μενέλαο που δρα με εκφοβισμό, δημαγωγία και εκβιασμό; Μια Κλυταιμνήστρα νεαρή μάνα με τον Ορέστη στην αγκαλιά, να χαίρεται σχεδόν σαν μικροαστή για τον γαμπρό-κελεπούρι που θα πάρει η κόρη της, μέχρι που η πραγματικότητα σπέρνει μέσα της το σπόρο της εκδίκησης;Ένα Αχιλλέα-παιδί, που δεν ξέρει γιατί τον έχουν φέρει εδώ. Κι ακούμε για ένα στράτευμα από νέους που έχουν φτάσει μέσα από το φανατισμό στην ομαδική παράκρουση να απαιτούν τη σφαγή ενός κοριτσιού. Ποθούν μια εκστρατεία που θα στείλει τους πιο πολλούς απ’ αυτούς στο θάνατο—ενώ οι ηγέτες τους θα επιβιώσουν.  Δικαιολογία για κάθε είδους βαρβαρότητα: οι μαντείες που αποκαλύπτουν τη βούληση των θεών. 

Πόσο γεμάτα ειρωνεία είναι όλ’ αυτά! Αλλά και πόσο καίρια, πόσο συναρπαστικά, γι ’αυτούς που βαρέθηκαν την διαχρονική προπαγάνδα.  Πόσο πολύ ταιριάζει το πνεύμα του Ευριπίδη στο σήμερα… Στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι βλέπουμε την αρχή της σήψης σε ένα σύστημα όπου τα ιδανικά έχουν αντικατασταθεί από εθνικιστικό φανατισμό και οπαδισμό. Ένα σύστημα που μοιάζει με το δικό μας.

Κι η Ιφιγένεια;  Για μας η ηρωίδα είναι το σύμβολο της χαμένης γενιάς, της χαμένης αθωότητας, του χαμένου ιδεαλισμού. Σ’ αυτό το έργο η γενιά των μεγαλύτερων στέλνουν τα παιδιά τους στο θάνατο για να ωφεληθούν οι ίδιοι. Με φανφάρες, μνημόσυνα, συνθήματα, και πατριωτικούς λόγους τους οδηγούν χαμογελαστούς στο χαμό, έχοντας τους αφαιρέσει πρώτα την κριτική σκέψη και την επαφή με την πραγματικότητα.

mothballFleet15

Η τοποθεσία:

Η Αυλίδα είναι ένα μεταβατικό στάδιο, ένα κατώφλι, μια ερημιά όπου είναι εγκλωβισμένος ο στρατός, ένα λιμάνι όπου δεν φυσάει ο άνεμος, ένα στρατόπεδο όπου οι στρατιώτες κάθονται άπραγοι. Είναι ο τόπος της διαστροφής, καθώς ένας γάμος γίνεται ανρθωποθυσία. Είναι ο τόπος όπου υποβόσκει βία και ιεροί κανόνες παραβιάζονται. Είναι ο τόπος όπου γίνονται μεταμορφώσεις, κυριολεκτικά και συμβολικά. Είναι το παράλογο: τα όπλα και τα πλοία δεν χρησιμοποιούνται, οι στρατιώτες δεν πολεμούν, ο άνεμος δεν φυσάει: οι νεαροί δεν παντρεύονται, αλλά σκοτώνονται. Μοιάζει με ένα εφιάλτη.

Σε αυτή την ερημιά θα δούμε να συγκρούεται ο πολιτισμός με την αγριότητα, η λογική με τον παραλογισμό. Θα δούμε στοιχεία σύγχρονης πολιτικής και οικογενειακής ζωής, καθώς και στοιχεία μεταμόρφωσης, παραμόρφωσης και ονείρου. Θα δούμε πολιτικούς να δημαγωγούν τον οργισμένο όχλο, θα δούμε νέους ανθρώπους να μεταμορφώνονται σε μάρτυρες.

Beatles-Groupies-43

private_william_tickle-466530

Ο Χορός και ο Στρατός

Οι γυναίκες στην Αυλίδα: θύματα πολέμου

Σε αυτό το στρατοκρατούμενο και επικίνδυνο μέρος, σε αυτό το μέρος της παραφροσύνης και της βίας, ήρθαν η Κλυταιμνήστρα και η Ιφιγένεια,  έχοντας στο μυαλό τους γάμους και προίκες. Ήρθαν όμως στο στόμα του λύκου.

Ήρθαν και οι γυναίκες του χορού εδώ για να δουν τα ομορφα αγόρια στην παραλία, τους ήρωες της Ελλάδας. Εδώ στην Αυλίδα όμως Και οι Αργίτισσες Και ο χορός σταδιακά συνειδητοποιούν τον κίνδυνο στον οποίο βρίσκονται, ως γυναίκες, ως πιθανά θύματα πολέμου. 

Από τον κοριτσίστικο ενθουσιαμό της παρόδου μέχρι τη συγκινητική αναπαράσταση της άλωσης της Τροίας, μέχρι το σφιγμένο και τυπικό κατευώδιο στον Αγαμέμνονα στο φινάλε, ο χορός αυτός έχει ένα μεγάλο ταξίδι, μια μεγάλη μετατόπιση. Είναι σαν να συνειδητοποιούν, σαν κοινότητα γυναικών σε ηλικία γάμου, ότι οι ζωές τους, στο σύμπαν αυτού του έργου, δεν έχουν καμιά σημασία. Πολλές άλλες σαν κι αυτές θα γίνουν θύματα, οι γάμοι πολλων νέων δεν θα γίνουν, στο μέλλον κυριαρχεί πια ο πόλεμος.

Μπορεί να επιβιώνουν, όπως πολλοί χοροί, αλλά σαν κοινότητα που κουβαλάει ένα κοινό σύστημα αρχών, παραδόσεων, στόχων, τελετουργιών, επιθυμιών, ακυρώνονται και καταστρέφονται από τα γεγονότα. Κι αυτό είναι σημαντικό για μας, για το πολιτικό υπόβαθρο αυτού του έργου.

Κάθε άλλο παρά αδιάφορη, η κοινότητα των γυναικών του χορού στην Ιφιγένεια εν Αυλίδι εκφράζει με την παρουσία της στη σκηνή τις πραγματικές διαστάσεις της τραγωδίας.

slide_397472_4887730_free

Αφροσύνη, τρέλλα, μανία

“κακόφρονοι”: Το θέμα της αφροσύνης, της τρέλλας, είναι έντονο σε ολοκληρο το έργο και δημιουργεί ένα πλαίσιο στο οποίο η δίψα του στρατού για το αίμα της Ιφιγένειας και η δική της απότομη μεταστροφή μπορούν να ερμηνευθούν ως τρέλλα, ως ανοησία.

Αυτή η θεματική αρχίζει νωρίς:

Στον πρόλογο: (136)

Ο Αγαμέμνονας παραδέχεται στον γέροντα υπηρέτη ότι η αποφασή του να καλέσει την Ιφιγένεια εδώ για να τη θυσιάσει ήταν μια στιγμή τρέλλας:

Αγαμέμνων

οἴμοι, γνώμας ἐξέσταν,

αἰαῖ, πίπτω δ᾽ εἰς ἄταν.

Στο πρώτο επεισόδιο  είδαμε ότι ο Αγαμέμνονας αναφέρεται

στους συγκεντρωμένους Έλληνες με χαρακτηρισμούς όπως:

κακόφρονες, ἕτοιμοι δ᾽ εἰσὶ μωρίᾳ φρενῶν,

Και στην ίδια σκηνή δηλώνει πως δεν θέλει να είναι μέρος αυτής της τρέλλας που κατέχει τον αδελφό του και τους άλλους Έλληνες:

συνσωφρονεῖν σοι βούλομ᾽, ἀλλ᾽ οὐ συννοσεῖν. (407)

Το θέμα της τρέλλας συνεχίζεται και αργότερα:

Η αντίδραση της Κλυταιμνήστρας στην αποκάλυψη του πρεσβύτη ότι ο Αγαμέμνονας σκοπεύει να σκοτώσει την κόρη τους: 

Πρεσβύτης

875φασγάνῳ λευκὴν φονεύων τῆς ταλαιπώρου δέρην.

Κλυταιμήστρα

ὦ τάλαιν᾽ ἐγώ. μεμηνὼς ἆρα τυγχάνει πόσις;

Πρεσβύτης

ἀρτίφρων, πλὴν ἐς σὲ καὶ σὴν παῖδα: τοῦτο δ᾽ οὐ φρονεῖ.

Κλυταιμήστρα

ἐκ τίνος λόγου; τίς αὐτὸν οὑπάγων ἀλαστόρων;

Η τρέλλα αποδίδεται στην επέμβαση κάποιου θεού ή κακού δαίμονα.

Μονόλογος Ιφιγένειας 1368-1401

parelasi271012

εἰς ἔμ᾽ Ἑλλὰς ἡ μεγίστη πᾶσα νῦν ἀποβλέπει,

κἀν ἐμοὶ πορθμός τε ναῶν καὶ Φρυγῶν κατασκαφαὶ

τάς τε μελλούσας γυναῖκας, ἤν τι δρῶσι βάρβαροι, 1380

μηκέθ᾽ ἁρπάζειν ἐᾶν τούσδ᾽ ὀλβίας ἐξ Ἑλλάδος,

τὸν Ἑλένης τείσαντας ὄλεθρον, ἣν ἀνήρπασεν Πάρις.

ταῦτα πάντα κατθανοῦσα ῥύσομαι, καί μου κλέος,

Ἑλλάδ᾽ ὡς ἠλευθέρωσα, μακάριον γενήσεται.

….

δίδωμι σῶμα τοὐμὸν Ἑλλάδι.

θύετ᾽, ἐκπορθεῖτε Τροίαν. ταῦτα γὰρ μνημεῖά μου

διὰ μακροῦ, καὶ παῖδες οὗτοι καὶ γάμοι καὶ δόξ᾽ ἐμή.

βαρβάρων δ᾽ Ἕλληνας ἄρχειν εἰκός, ἀλλ᾽ οὐ βαρβάρους, 1400

μῆτερ, Ἑλλήνων: τὸ μὲν γὰρ δοῦλον, οἳ δ᾽ ἐλεύθεροι.

Είναι ο διάσημος αινιγματικός μονόλογος της απότομης μεταστροφής της Ιφιγένειας, που αποφασίζει ξαφνικά να πεθάνει για την Ελλάδα και για το στρατό.

Θεωρούμε λοιπόν, ότι ο μονόλογος αυτός δεν μπορεί να είναι τίποτε άλλο παρά γεμάτος ειρωνία, από την πλευρά του συγγραφέα. Η μεταστροφή της είναι απότομή και παράλογη.

Τί γίνεται εδώ;

-Η Ιφιγένεια πέφτει κι αυτή μέσα στην ομαδική τρέλλα της αιμοδιψούς εκστρατείας;

-Σαν έφηβη ρίχνεται στο θάνατο για να ικανοποιήσει τον πατέρα της και τους άλλους άντρες;

-έχει παρασυρθεί από την εθνικιστική ρητορική των πολιτικών του έργου;

Σε κάθε περίπτωση, η ίδια και τα λόγια της γίνονται σημαία και εργαλείο προπαγάνδας για τους πολιτικούς. Αλλωστε η ίδια χρησιμοποιεί μια ρητορική που πρέπει να έχει μια δόση ειρωνίας από το συγγραφέα, αφού με παρόμοιο τρόπο έχουμε ακούσει να μιλάνε οι φανερά διεφθαρμένοι και ανέντιμοι ηγέτες Αγαμέμνων και Μενέλαος.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s